Paweł Sitkiewicz

Małe wielkie kino. Film animowany od narodzin do końca okresu klasycznego

historia filmu animowanego

Pierwsza połowa XX stulecia to „złoty wiek” filmu animowanego, który był ważnym zjawiskiem społecznym, a nie tylko dziecięcą rozrywką, przerywanym reklamami, serialem czy artystycznym laboratorium. Twórcy animacji prowadzili dialog z żywo reagującą publicznością, a nie garstką koneserów, oraz wyznaczali nowe kierunki rozwoju kina.Widzowie nie wyobrażali sobie seansu filmowego bez krótkiego dodatku. Zaradni producenci zarabiali więc na kreskówkach duże pieniądze. Artyści awangardowi, nie myśląc o zysku, szukali nowych form wypowiedzi i marzyli o rewolucji w malarstwie. Cenzorzy i moraliści niepokoili się wpływem rysunkowych żartów na obyczaje kinomanów. Politycy zaś zastanawiali się, w jaki sposób wykorzystać animację do własnych interesów. Dziś z kolei małe wielkie kino sprzed kilku dziesięcioleci stanowi niedościgniony ideał sztuki rozrywkowej, a także najważniejszy punkt odniesienia w całej historii animacji.

Paweł Sitkiewicz (ur. 1980) historyk animacji i filmu; interesuje się również starym kinem, plakatem oraz prehistorią komiksu; pracuje na Uniwersytecie Gdańskim.

Fragment: Kot Feliks ratuje film animowany

Rysunkową groteskę uratował kot o imieniu Feliks. Filmy z jego udziałem były już czymś więcej aniżeli programem wstępnym przed pełnometrażową fabułą. W swoim najlepszym okresie Feliks nie ustępował popularnością największym sławom ówczesnego kina, nie wyłączając Chaplina, z którym go zresztą – nie bez przyczyny – porównywano. O sławie czarnego kocura, wykraczającej poza ciemną salę projekcyjną, świadczy chociażby około dwustu rodzajów produktów z jego wizerunkiem – gadżetów, zabawek, książek, ubrań. Prędko pojawiły się najzwyklejsze plagiaty tej lubianej postaci. Ameryka lat dwudziestych oszalała na punkcie rysunkowego bohatera, który stał się ikoną tamtych lat. Bez Feliksa nie byłoby ani Myszki Miki, ani mody na rysunkowe zwierzątka.

Twórcami serii Kot Feliks(Felix the Cat) byli Pat Sullivan oraz Otto Messmer, dwie wielkie indywidualności wczesnej animacji. Różniło ich w zasadzie wszystko. Sullivan był przebojowy, impertynencki, prowadził bujne życie i stał na czele własnego studia, zjeździł cały świat; natomiast Messmer stanowił jego przeciwieństwo – cichy, skromny, mieszkał z rodzicami i pokornie skupiał się na wyznaczonej mu pracy. Sullivan pod wieloma względami przypominał Walta Disneya. Stanowił wręcz prototyp producenta z żyłką do interesów, skłonnością do mitomanii i dużą intuicją. Nie zajmował się realizowaniem filmów, ale prowadzeniem studia, choć to jego nazwiskiem firmowano zarówno serial, jak i ukazujący się w prasie komiks o Feliksie. Messmer, który wymyślił Feliksa, pełnił w studiu funkcję głównego animatora. Nigdy nie próbował udowadniać swojej wyższości. Wprost przeciwnie, zawsze podkreślał, że darzył Sullivana uwielbieniem, gdyż wszystko mu zawdzięczał.

Z pewnością Sullivan przewyższał Disneya temperamentem. John Canemaker – biograf Feliksa – przytoczył anegdotę znakomicie obrazującą twardy charakter Sullivana. Gdy po pierwszych sukcesach utracił prawa do postaci kota, które znalazły się w posiadaniu dystrybutora, udał się pijany do Adolpha Zukora, szefa Paramountu, oddał mocz na jego biurko i zażądał zwrotu praw. Zukor, bojąc się ekscesów, zgodził się. W podobnej sytuacji znalazł się w 1928 roku Walt Disney, ale poddał się bez walki. Sullivan miał więc wszelkie predyspozycje, by osiągnąć światowy sukces. Zgubił go jednak nałóg alkoholowy.

Kocur uchodzi za ikonę lat dwudziestych, cała seria zaś traktowana bywa jako zwierciadło, w którym odbija się duch tamtych czasów, a więc fascynacja jazzem i lotnictwem, emancypacja kobiet, rewolucja seksualna, a także stereotypy rasowe i etniczne oraz zwykłe ludzkie troski. A ponieważ był to serial dla dorosłych, nie brak w nim tematów tabu, takich jak śmierć, przemoc, seks czy alkoholizm.

Spis treści:

Wstęp 5

1. Zrozumieć animację 9

Czym jest animacja 9

2. Prehistoria animacji 21

3. Narodziny filmu animowanego 31

Początki filmu lalkowego 31

Początki filmu rysunkowego 38

Początki filmu pełnometrażowego 46

4. Film rysunkowy do przełomu dźwiękowego 52

Film rysunkowy wchodzi na ekrany 52

Film rysunkowy zdobywa publiczność 65

Film rysunkowy a sztuki graficzne 79

Sztuka redukcji i skrótu 88

5. Film rysunkowy w cieniu Walta Disneya 93

Ewolucja Disneyowskiej animacji 93

O czym mówi Disney 105

W cieniu Disneya 111

Kreskówka i cenzura 120

Realistyczny pejzaż z Disneyem w tle 124

Surrealizm bez Bretona, ale z Disneyem 132

6. Film lalkowy 136

Film trikowy 137

Zapomniany pionier filmu lalkowego 139

Zabawa w Pigmaliona 145

Lalkowy film w konwencji realistycznej 149

Komercyjny film lalkowy George’a Pala 164

Na granicy dwóch epok 171

Natura animacji lalkowej 173

7. Film eksperymentalny i abstrakcyjny 176

Animacja i awangarda 176

Film absolutny i rewolucja artystyczna 179

Wizualna muzyka . 183

Muzyka opowiedziana obrazami . 194

Animacja w kręgu niemieckiego ekspresjonizmu . 199

8. Animacja i propaganda 218

Animowana propaganda w Związku Radzieckim 219

Film animowany na froncie wojennym 240

9. Zakończenie, czyli na progu nowej epoki 255

Przypisy 265

Wybrana bibliografia przedmiotu 279

Od autora 283

Indeks osób 285